ZAMAN ÇİÇEĞİ: Haziran 2013

ŞİİRİN EĞİTİMDEKİ YERİ : NAHİT ULVİ AKGÜN ÖRNEĞİ[1]

T.Ayhan ÇIKIN

Bu makalede Nahit Ulvi Akgün’ün eğitimci kimliğinin şiiriyle karşılıklı etkileşimi incelenmeğe çalışılmıştır.

Eğitim, insan zihnini daraltmayı değil, genişlemeyi amaçlar. Bilimin/sanatın –özelde şiirin- gerçek tutumu da doğmatizme karşı eleştirel bir yaklaşım olmalıdır. Eğitim, insanların inanma arzusundan çok öğrenme arzusunu geliştirmelidir. Genelde eğitim sistemlerinin, insanların öğrenme arzularını geliştirme yerine, efendilerinin arzularına boyun eğmelerini sağlayacak şekilde yapılandırılmıştır.

“Eğitimin iki amacı olmalıdır : birincisi okuma – yazma, dilbilgisi, matematik gibi alanlarda kesin bilgiler vermek; ikincisi de, kendi başlarına bilgi edinmek ve sağlıklı değerlendirme yapmayı olanak veren zihinsel alışkanlıklar kazandırmaktır”[2]. Bunlardan birincisinde bilgi, ikincisinde de zekanın (intelligence) geliştirilmesi ön planda yer alması istenir.

Eğitimin, rasyonalizmin ve düşünce özgürlüğünün önündeki başlıca engellerden biri olması gibi paradoksal bir durumu da gözlemlenmektedir.

“İki basit ilke, benimsendikleri takdirde, hemen hemen bütün sosyal sorunları çözebilir . Birincisine göre eğitimin amaçlarından biri, insanların sadece doğru olduklarına dair bazı mantıksal nedenler bulunan önermelere inanmalarını öğretmek olmalıdır. İkincisi de, bir işe adam alınırken, sadece, o işe uygun olup olmadığına bakılması gerekliliğidir”[3]

Eğer dünyada hoşgörü egemen kılınmak isteniyorsa, okullarda öğretilmesi gereken en önemli şey, kanıtları değerlendirme alışkanlığı , doğru olduklarına dair bir kanıt bulunmayan önermeleri olduğu gibi kabul etmeme alışkanlığı kazandırılmalıdır.

Bilimsel görüş insanlığı yeni baştan şekillendirmeyi olanaklı kılar ve bütün sıkıntıları için de bir çıkış yolu sağlar; sanatsal görüş ise onu yeni boyutlar kazandırır, bilimin yeni katkılarını insanlığın içselleştirmesini sağlar.

Eğitim, insana doğruya elden geldiği kadar yakınlaşma yeteneği sağlar, bunun için de insanlara dürüstlüğü öğretmelidir

Eğitim sistemi, bir gencin, soruların bütün yanıtlara açık olduğunu ve bir tartışmanın , sonucu ne olursa olsun, sürdürülmesi gerektiğini öğretmelidir.

Nahit Ulvi nasıl bir eğitimcidir ? Eğitimle ilgili yukarıda söylenenlerle ne ölçüde örtüşmektedir ? Nahit Ulvi’nin şiirleri ve yaşamı bir eğitim felsefesi penceresinden bakılarak incelenirse , “eğitimde şiir ve şair”in rolü hakkında önemli ip uçları elde edilebileceği kanısındayım. Örneğin onun eğitimci kimliği ile şair kimliğini ortaya koyan “Kravatı Buruşuk Öğretmenim” yazısında Aydın Engin, şu saptamaları yapmaktadır :

“Küçücük Ege kasabası Ödemiş. 1956 ilkbaharında yeni gelen edebiyat öğretmenini bağrına basmadı hemen. Bekardı. Daha geldiği gün kasabanın sıradan meyhanesinde şarap içmişti yalnız başına . sokulgan değildi. Üstelik şair olduğu söyleniyordu. Şair…Şiir… demek hercaimeşrep bir tuhaf adem… O da kenti pek umursamadı. Ama öğrencilerini çok umursadı”[4].

Yine Aydın ENGİN anlatıyor : İlk ders, ilk ev ödevi . Refik Halit Karay’ın Eskici öyküsünden bir tümce “Çiviler ağzına batmaz mı senin?” “Bu cümleyi başka türlü söylemeyi deneyin; sözcüklerin hepsini kullanacaksınız ama yerlerini değiştirin. Daha güzel söylenip söylenemeyeceğini bulun çıkarın bakalım”. Tüm sözcükler yerleri değiştirilerek yeni tümceler kurulur; önce öğretmen kızılır. Ancak A.Engin şöyle değerlendiriyor yıllar sonra bu eğitsel yaklaşıma : “Oğlan yeni bir dünyaya adım attığının farkında bile değil. Ama “çiviler ağzına batmaz mı senin” cümlesinde akıp giden Türkçe’nin farkında. Dilin akıp gitmesinden tat almayı öğreniyor oğlan çocuğu. Cümle ancak böyle söylendiğinde çiviler ağza batmıyor”[5]

“İkinci ders. ikinci şaşkınlık. Bu kez Enderunlu Vasıftan bir alıntı :

O gül endam bir alşale bürünsün, yürüsün

Ucu gönlüm gibi ardınca sürünsün yürüsün

“Vay canına… divan şiiri yeni şiir ayrımına gülüp geçiyor bu öğretmen. O şiiri arıyor, buluyor. Bulduğunu öğrencileriyle bölüşüyor”[6]

İşte eğitim, işte çağdaş bir eğitimci, işte şiir/sanat, işte şair : Nahit Ulvi Akgün.

Olumlu veya olumsuz , sanatsal görüş insanlık için önemli bir konudur. Bilimsel alanda olduğu gibi sanatsal görüşün kendisi de iki yönlüdür : yaratanlarla değerlendirenler ayni kişiler değildir ve birbirinden farklı zihinsel alışkanlıkları gerektiririler. Her yaratıcı gibi sanatsal/şiirsel yaratıcı da entelektüel bir yolla ifade edilen güçlü duygulardan esinlenir; bu ifade açıklanmamış bir inancı da içerir; eğer bu inanç olmasa sanat/şiir belki de pek bir şey başaramaz. Değerlendiricinin böyle bir inanca gereksinimi yoktur; o her şeyi yerli yerinde görür; kendince gerekli noktaları değerlendirir; belki de yaratıcıyı/şairi, kendisine kıyasla kaba ve ilkel bir kişi olarak düşünür. Uygarlık daha yaygın ve daha olağan bir aşamaya geldiğinde değerlendiricinin düşünce tarzında , yaratıcı olabilecek kişilere karşı bir hükmetme eğilimi baş gösterebilir. Sonuçta söz konusu uygarlık yozlaşır ve geriye dönük bir hal alır. Sanatta/şiirde bu tür bir gelişim başlamakta gibi görünüyor. Öncülere güç veren inanç , özünden çürümeye başlamıştır[7].

Nahit Ulvi’nin şiirlerini konu ve zaman bakımından iki ana dilimde değerlendirmeğe tabi tutmak mümkündür: birincisi 1960’lı yılların ortalarına kadarki dönemde gözlemci bir yöntemle sıradan insanların yaşamlarını, aşklarını, sevdalarını şiirin o büyülü dinamiği içinde verir. Gözlem yöntemi, bilimin en önemli araçlarından biridir. Nahit Ulvi insanlar üzerindeki gözlemlerini şiir yoluyla topluma sunarken gözlemlerindeki fazlalıkları arıtarak sunması bir eğitimci kadar bir bilimsel uygulamayı da şiir de gösterebilen bir özelliğe sahiptir. Bu özelliklerini hemen tüm şiirlerinde gözlemlemek mümkündür . Birkaç örnek :

CEVİZ SANDIK

“Büyükannemin ceviz sandığı

Açılır usulca arada bir

Kim bilir nereden gelmiştir

Giysileri, pudrası, allığı”

( Ceviz Sandık)

“Hastalansan ayrı düşsen birgün

Binlerce parmak kalkar uykunda

Şaşırır kalırsın sevinçten

Ne kadar sağsın ortalarında”

(Tanıdığım Öğretmen)

Nahit Ulvi Akgün’ün ikinci dönem şiirleri, 1960’lı yılların ortasından sonra yayınladıkları şiirlerdir, denilebilir. Özellikle birinci dönemin gözlemlerinden içselleştirdiği bilgi birikimlerini, bilimsel yöntemin en önemli araçlarından biri olan “tümdengelim ve tümevarım” uygulamalarıyla yaratır. “Evren Türküsü” şiiri bunun en güzel örneğidir.

Yaşamdaki kötülükler, kısmen doğal nedenlerden, kısmen de insanların birbirlerine olan düşmanlığından kaynaklanır. İnsanlık tarihinde savaşlar ve rekabet, genellikle yiyecek sağlamak için yapılmıştır; bu yiyecekler de sadece galip gelenlerce gasp ediliyordu . Son dörtyüz yıldır bilim sayesinde doğal güçlere egemen olma yoluna girilmiştir. Günümüzde insanların birbirlerine yenmek yerine, elele vererek kendilerini doğaya fethetmeye adamaları halinde daha rahat ve mutlu yaşam sürmeleri mümkündür. Doğanın bazen bir dost , bazen de başka insanlarla kavgada bir müttefik olarak kabul edilmesi, insanın dünyadaki gerçek konumunu belirsizleştirmekte ve insanoğlunun kalıcı mutluluğunu sağlayacak yegane savaşım olan bilimsel ve sanatsal güç arayışına giden çabaları saptırmaktadır[8].

Nahit Ulvi “Evren Türküsü” adlı şiir yapıtıyla bu saptırmaya karşı koyacak güçte bir nehir- şiir ortaya koyabilmiştir [9]: Bu şiirinde Nahit Ulvi tam bilimsel düşünce mantığı içinde dizelerini kurar. Kitap kısaca şöyle özetlenebilir : Birinci bölüm : insanın doğuşu, doğanın insanla birlikte hareketlenişi, suyun rolü, ateşin keşfi, tanrıları yaratması, bireysel çıkarların savaşlarla beslenmesi, tarımsal ve endüstriyel faaliyetler,vb… İkinci bölüm : Orta çağ karanlığının tırmanışı,insanın insanla, insanın doğayla savaşı, vb… Üçüncü bölüm : insanın kendini doğadaki diğer varlıklarla kıyaslaması, sonsuzluğu ve kendi sonluluğunu kavraması ,insanın doğaya acımasızca kıymasının yaratacağı acı sonuç, vb… Dördüncü bölüm : Yine doğayla insan arasındaki çatışma, doğanın hunharca yok edilmesi, burnunun ucundaki mutluluğu yok eden insanoğlu, vb… Beşinci bölüm : Eserin final bölümüdür; yaşamın bakir olduğu dönemlere yönelmesi, çürümüşlükten, kokuşmuşluktan kaçış; insanın bu yok oluştaki suçluluğunu haykırır ozan . Ve umudu kuş kanatlarını takıp göndermeden, bizzat insanın içinde tutarak bitirir şiirini :

“Çürümekteyiz

Çürümekteyiz

Kulak verin bize

İşte dört bir yandan taptaze

Canımız ciğerimiz yeryüzüne

Filiz filiz

Yürümekteyiz

Yürümekteyiz”

(Evren Türküsü)

(…)

“İncesiniz dal gibisiniz tek tek

Birleştiniz mi bir koca orman

Uyanırsınız öyle duman duman

Yürürsünüz gün günden güçlenerek

İncesiniz dal gibisiniz tek tek”

(Ağaç Uyandıran Rüzgarları”

Herkesin içinde mantıktan esinlenmeyen eylemlerle tüketilmesi gereken bir enerji vardır: bu enerjinin çıkış yolunu, koşullara göre, sanatta, tutkulu aşkta veya tutkulu nefrette bulur. . Hasetlik, gaddarlık ve nefret hemen bütün ruhban sınıfı tarafından kutsanırken, özellikle özgür olmaları gereken şeyler baskı altında tutulmaktadır. Çağdaş sanayi toplumunun katı disiplini –saygınlık, düzenlilik ve rutinlik- sanatsal dürtüyü köreltmiş ve aşkı/sevgiyi verimli, özgür ve yaratıcı olmak yerine bunalıma ve gizliliğe itmiştir. İnsanlar, gençler, aşklarını, sevdalarını şair(ler)in dizeleriyle aktarma yollarını ararlar. Nahit Ulvi’nin pek çok şiiri böyle gizli sevdaların taşınmasında, insanların sevgi ve aşka eğitilmesinde duygularına sözcüklere dökmesinde eğiticiliğini şiiri aracılığı ile sürdürmüştür. Bunun en güzel örneği “Birisi” adlı şiirinde klasikleşir . Bu konuda gazeteci Zeynep Oral şunları yazıyor :

“Hepimizin şiir defterleri vardı. Çoğumuz saat başı şiir yazıyorduk. Duygu bombardımanlarımızı sözcüklerimizi, yan yana değil de alt alta yazmanın, yeterli olduğunu sanıyorduk. .. Gerçek şairlerin bizimkilere benzemeyen şiirlerini okudukça, fena halde bozuluyor, kendi yazdıklarımızı yırtıp, şiir defterlerimize onların yazdıklarını yazıyorduk…(…) Bir şiir vardı ki, o hepimizin defterinde baş köşedeydi. “Birisi” adlı şiir.”[10]

Birisi

Birşey var aramızda,
Senin bakışından belli,
Benim yanan yüzümden.
Dalıveriyoruz arada bir,
İkimiz de aynı şeyi düşünüyoruz belli,
Gülüşerek başlıyoruz söze.

Birşey var aramızda
Onu buldukça kaybediyoruz isteyerek,
Fakat ne kadar saklasak nafile,
Birşey var aramızda senin gözlerinde ışıldıyor,
Benim dilimin ucunda

Kısacası ,Nahit Ulvi aşkı, sevgiyi özelleştirir, normalleştirir.

Bireysel, toplumsal ve hatta uluslararası kıskançlık çılgınlığının tedavisini gerçekleştirmek, kıskançlıklara ve sınırlamalara dayalı olmayan, dopdolu bir yaşam isteğine ve başka insanların birer engel değil, birer yardımcı olabileceğin idrakine dayalı bir ahlak oluşturma da sanatın – özelde şiirin- katkısının olabileceğini pek çok işi ütopik olarak bakabilir. Ancak insanlar bir başkasının mutsuzluğu peşinde koşacağı yerine kendi mutluluklarının peşine düşmeyi öğrenebilirlerse bu beklentinin gerçekleşmesinde eğitimin, şiirin ve şairin önemli işlevleri olabileceği bir varsayım değildir. Nahit Ulvi’nin şiirleri bu bakış açısından da irdelenebilir :

“Elma yedim elmayım ben
Yıldızlara baktım yıldızım dedim
Kuzular yedim koyunlar yedim
Kuzudan koyundan yanayım ben”

(Çoğul Mutluluk)

Nezaket, bir kişinin veya çevresindekilerin meziyetlerine ilişkin , görüşlerine saygılı olma alışkanlığıdır. Sosyal amaçlı toplantılarda nezaketle kusur her ne kadar hoş değilse de mitleri yok etmek bakımından çok yararlıdır. Nezaket ile bağıntılı olan açık gönüllülük, kendimizi ve kendimizde olan şeylerden üstün tutmuyor gibi davranmayı gerektirir. Böyle incelikler sakin ve dingin bir yaşam tarzı gerektirir. Nahit Ulvi nazik ve nezaketli bir insandır. Bu yönünü Atilla Er şöyle özetliyor .

“Her zaman yalın bir yaşam sürmeye özen göstermiştir, Nahit Ulvi. Hiçbir arkadaşına eleştiri oklarını yöneltmemiştir. Ancak her zaman eleştiri oklarına hedef olmuştur. O yalnızca şiir yazmak istencinin içerisinde olmuştur. Kendi kuşağının şairlerinden uzak durmuştur.”[11](…) “Yoğun imge yüklü şiirlerden kaçınmıştır. Halkın anlayacağı bir üslup kullanmayı kendine amaç edinmiştir. Toplumun anlayamayacağı üslupta yazılan şiirlerin yeterince etkili olamayacağı düşüncesini taşımaktadır. (…) Konuları da güncel yaşamın içersindendir”[12]

Eğitim çok boyutlu bir konudur. Eğitim , toplumsal gelişim, bilgilenme, yaşam , istihdam, vb.. amaçlı olabilir. Hangi amaçla yapılırsa yapılsın eğitimin en önemli amacı, soru sorabilen, sorgulayabilen, düşünebilen, yeni bilgiler üretebilen ve tartışabilen bir insan yetiştirebilmektir. Nahit Ulvi Akgün, eğitimcidir, felsefecidir, şairdir. Yani eğitimin odak noktalarında rol üstlenmiş bir kişidir. Şiirin en önemli aracı sözcüklerdir. Dilinde, düşüncenin de en önemli aracı sözcüklerdir. Şair ise sözcükleri en iyi kullanabilen kişidir. Eğitimci ise sözcüklerle düşünceleri, düşüncelerle insanları yön veren kişilerdir. Şiiri, eğitimde kullanabilme açısından Nahit Ulvi Akgün önemli bir yerde durmaktadır.

T. Ayhan ÇIKIN

Milas, Eylül 2010

[1] Nahit Ulvi Akgün Simpozyumu , Düz. Milas Belediyesi : 17-18 Eylül 2010,Milas

[2] Bertrand Russell, Sorgulayan Denemeler, TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, 17.Basım, 2003,Ankara, s. 177-178.

[3] Bertrand Russell,age,s. 184

[4] Aydın Engin, “Kravatı Buruşuk Öğretmenim”.in: Atilla ER, Nahit Ulvi Akgün :Yaşamı,sanatı ve eserleri, Buğra Yayınları, 1998, İzmir, s. 118-119.

[5] Age.

[6] Age.

[7] Bertnard Russell, age,s.32.

[8] Bertnard Russell,s. 2003,s.28

[9] Atilla Er. Nahit Ulvi Akgün: Yaşamı,sanatı ve eserleri. Buğra Yayınları. 1. Basım. İzmir. 1998.s. 62-63.

[10] Zeynep Oral, “Birisi”, in: Atilla Er, age, s.122-123.

[11] Atilla ER,age, s. 20.

[12] A.Er,s.23.

ZAMAN ÇİÇEĞİ

30 Haziran 2013 Pazar

MİLLİYETBLOG ŞİİRLERİ

9 Haziran 2013 Pazar

ŞİİRİN EĞİTİMDEKİ YERİ : NAHİT ULVİ AKGÜN ÖRNEĞİ

6 Haziran 2013 Perşembe

HAYATIMIN EN GÜZEL CUMHURİYET BAYRAMI HEDİYESİ